गान्तोक, 20 सेप्टेम्बर। सिक्किम सरकारको शिक्षा विभागले एकस्टेप फाउन्डेसनसँगको सहकार्यमा सरकारी विद्यालयहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मा आधारित ‘एआई-फनजोन’ परियोजना कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। यससम्बन्धी समझदारीपत्र अप्रेल २०२६ मा हस्ताक्षर गरिएको शिक्षा विभागले जनाएको छ।परियोजनाको प्रारम्भिक चरणअन्तर्गत गान्तोक जिल्लाका खाम्दोङ, नान्डोक र मार्तम खण्डका ७१ वटा सरकारी विद्यालयमा प्रविधिमा आधारित अनुकूलित सिकाइ शुरु गरिएको छ। यसबाट कक्षा ३, ४ र ५ मा अध्ययनरत लगभग २ हजार १०० विद्यार्थी प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित हुनेछन्। कार्यक्रमअन्तर्गत अंग्रेजी, नेपाली र गणित विषयमा आधारभूत साक्षरता तथा संख्यात्मक कौशल सुदृढ़ गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।बेङलुरुस्थित एकस्टेप फाउन्डेसन २०१५ मा नन्दन निलेकणी, रोहिणी निलेकणी र शंकर मरुवाडाले स्थापना गरेको गैरनाफामूलक संस्था हो। संस्थाले सार्वजनिक विद्यालय प्रणालीसँग सहकार्य गर्दै ठूलो स्तरमा आधारभूत साक्षरता र संख्यात्मक कौशल विकाससम्बन्धी समाधान तयार गर्दै आएको छ।‘एआई-फनजोन’ परियोजनाले कमजोर रहेका विद्यार्थीलाई थप सामान्य शिक्षणभन्दा उनीहरूको आवश्यकताअनुसार बढी व्यक्तिगत अभ्यास उपलब्ध गराउने अवधारणामा काम गर्नेछ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगबाट विद्यार्थीले पढ्दा उनीहरूको उच्चारण तथा पढाइको प्रवाह पहिचान गर्न, वास्तविक समयमा प्रगति रेकर्ड गर्न र कठिनाइको निश्चित क्षेत्र पत्ता लगाउन सकिनेछ। गणितमा पनि विद्यार्थीले गर्ने विशेष गल्ती पहिचान गरी त्यसअनुसार आगामी अभ्यासलाई अनुकूल बनाइनेछ।यस प्रणालीबाट शिक्षकहरूले प्रत्येक विद्यार्थीको सिकाइ अवस्था तथा कमजोरीबारे दैनिक जानकारी प्राप्त गर्न सक्नेछन्। यसले शिक्षकलाई प्रतिस्थापन गर्ने नभई उनीहरूलाई सहजकर्ताका रूपमा थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग गर्ने विभागले जनाएको छ।कार्यक्रमअन्तर्गत प्रत्येक विद्यार्थीले कम्प्युटर वा साझा डिजिटल उपकरणमार्फत छोटो तथा दैनिक अभ्यास गर्नेछन्। कार्यक्रममा अङ्क प्रदान गर्ने, विद्यार्थीको श्रेणी निर्धारण गर्ने वा सहपाठीसँग तुलना गर्ने व्यवस्था रहने छैन। यसको उद्देश्य विद्यार्थीलाई आफ्नो स्तरअनुसार पर्याप्त तथा व्यक्तिगत अभ्यासको अवसर प्रदान गर्नु रहेको छ।विभाग अनुसार, ‘एआई-फनजोन’ को ६० मिनेटको कक्षा नियमित विद्यालय समयमै सञ्चालन गरिनेछ। यसका लागि अतिरिक्त कक्षा सञ्चालन गर्नुपर्ने छैन। सम्बन्धित खण्डका लगभग ३०० स्रोत व्यक्तिको प्रशिक्षण पूरा भइसकेको छ।कार्यक्रम सञ्चालनका लागि विद्यालयहरूमा कम्प्युटर वा ट्याब, हेडसेट तथा उच्चगतिको इन्टरनेट आवश्यक पर्नेछ। केही प्राथमिक तथा कनिष्ठ माध्यमिक विद्यालयहरूले आवश्यक डिजिटल पूर्वाधारको अभाव रहेको जानकारी दिएका छन्। प्रत्येक विद्यार्थीको प्रगति वास्तविक समयमा रेकर्ड गर्न अनुगमन प्रणाली पनि तयार गरिएको छ।शिक्षकहरूले प्रविधि, चित्र, श्रव्य सामग्री तथा अन्तरक्रियात्मक गतिविधिको प्रयोगले शिक्षणलाई थप आकर्षक र विद्यार्थीकेन्द्रित बनाउन सहयोग गरेको बताएका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट प्राप्त जानकारीका आधारमा शिक्षकहरूले विद्यार्थीको कमजोरी पहिचान गरी नियमित कक्षामा सम्बन्धित विषयमा थप ध्यान दिन सक्नेछन्।विद्यार्थीहरूले पनि कम्प्युटर, चित्र, श्रव्य सामग्री तथा अन्तरक्रियात्मक गतिविधिमार्फत खेल्दै सिक्ने पद्धतिप्रति उत्साह देखाएका छन्। आफ्ना उत्तर रेकर्ड गर्ने, सुन्ने र पुनः रेकर्ड गर्ने सुविधाले विद्यार्थीलाई लाज वा असफलताको डरबिना आफ्नै गतिमा अभ्यास गर्ने अवसर दिएको छ। यसबाट पठन, उच्चारण, हिज्जे तथा वाक्य निर्माणसम्बन्धी कौशल विकासका साथै विद्यार्थीमा आत्मविश्वास र सिकाइप्रतिको रुचि बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।विद्यालय प्रमुखहरूले पनि कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्न सरल रहेको र अतिरिक्त प्रशासनिक बोझ न्यून रहेको बताएका छन्। शिक्षक तथा विद्यार्थीबीचको समन्वयले कार्यक्रम सञ्चालनलाई सहज बनाएको विभागले जनाएको छ।शिक्षा विभागका अनुसार, प्रारम्भिक चरणमा शिक्षक तथा विद्यार्थीबाट कार्यक्रमप्रति उत्साहजनक प्रतिक्रिया प्राप्त भएको छ। ‘एआई-फनजोन’ ले नियमित अभ्यास, विद्यार्थीको सहभागिता तथा सुधारात्मक सिकाइलाई सहयोग गर्दै प्रविधिमा आधारित निरन्तर र रमाइलो सिकाइ वातावरण निर्माणमा योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
